Mùa nước nổi

Mùa nước nổi hổng đến lặng lẽ. Nó đến bằng cái mùi — mùi phù sa, mùi bùn tươi, mùi cây cỏ bị ngập. Mùi đó tôi ngửi thấy đầu tiên là khoảng cuối tháng 7, khi nước bắt đầu dâng ở các kênh rạch. Chưa thấy nước, nhưng đã ngửi thấy mùa nước sắp về.

Mùa nước nổi ở Óc Eo là "nước nổi" — không phải lũ. Người miền Tây có cái phân biệt tinh tế này. Lũ là nước tràn nguy hiểm, mất mát. Nước nổi là nước dâng theo mùa — có thể đoán trước, có chu kỳ, và mang theo phù sa màu mỡ. Hàng nghìn năm nay người ta sống được ở đây vì biết chung sống với nước nổi, không phải vì chống nó.

Khi nước tới, cánh đồng biến mất. Những cánh đồng quen thuộc — chỗ ba hay trồng lúa, chỗ tui hay đi học về ngang qua — chìm dưới mặt nước màu nâu đục. Những cây điên điển mọc cao hơn nước một chút, bông vàng rực — như cờ hiệu đánh dấu "tui vẫn còn đây". Con đường đất thành đường nước. Xuồng trở thành phương tiện di chuyển chính.

Con nít mùa nước nổi sướng nhứt. Lấy cái thau nhựa lớn làm xuồng, bơi ra giữa đồng. Bắt cá linh bằng cái rổ tre. Hái bông điên điển trên mặt nước. Cả buổi chiều cởi trần dưới nắng — về nhà da đen thêm một tông, má la, nhưng ngày mai vẫn làm lại. Đó là mùa hè thực sự của con nít miền Tây — không phải đi du lịch, không phải học thêm.

Người lớn mùa này bận rộn theo kiểu khác. Mùa cá — giăng lưới, kéo lưới, đổ lờ, bắt cá linh về làm mắm. Mùa bông điên điển — hái về bán chợ, hoặc nấu canh chua. Mùa thứ gì cũng có thể kiếm được tiền nếu chịu khó — đó là cái trù phú của mùa nước mà người ta hay quên.

Khi nước rút vào tháng 11-12, cánh đồng phơi ra dưới nắng — mặt đất đen nhánh phù sa tươi. Người ta bắt đầu chuẩn bị gieo sạ mùa lúa mới. Vòng tròn một năm khép lại. Và ai đó ở Óc Eo nhìn ra cánh đồng, biết mùa tiếp theo sắp bắt đầu.

Những năm gần đây, nước nổi ít hơn — đập thủy điện trên thượng nguồn chặn nước lại, phù sa giảm, cá cũng ít hơn. Cái vòng tròn đang bị bóp méo. Tui hổng biết mấy chục năm nữa Óc Eo còn mùa nước nổi như hồi tui nhỏ hổng. Nên tui viết — vì ký ức cần được giữ lại trước khi nó trở thành cổ tích.